Cebir ve Fonksiyonlar · Yineleme bağıntısı

Yineleme bağıntısı

Yineleme bağıntısı, bir dizinin her terimini önceki terimlerden verir; böylece bir kural ve ilk terim tüm diziyi belirler. aₙ₊₁ = p·aₙ + q için α = q/(1 − p) sabit noktasından aₙ − α farkı her adımda p ile çarpılır.

Bu görselleştirmede yineleme bağıntıları

Bir yineleme bağıntısı, dizinin her terimini önceki terimlerden verir. a0a_0 ilk terimiyle birlikte an+1=p an+qa_{n+1} = p\,a_n + q kuralı tüm diziyi belirler: a1=p a0+qa_1 = p\,a_0 + q, ardından a2=p a1+qa_2 = p\,a_1 + q ve böyle devam eder. p=1p = 1 olduğunda her adımda q ekler; bu bir aritmetik dizidir. q=0q = 0 olduğunda p ile çarpar; bu da geometrik dizidir. Soldaki görünüm a0a_0 ile a20a_{20} arasındaki terimleri n’ye göre çizer; sağdaki ise kuralın kendisini y=px+qy = px + q doğrusu olarak gösterir.

Sabit noktadan farklar neden geometriktir?

p≠1p \ne 1 olduğunda, kural altında değişmeden kalan bir değer vardır: α=pα+q\alpha = p\alpha + q denkleminin çözümü olan sabit nokta α=q1−p\alpha = \frac{q}{1 - p}. Bu denklemi an+1=p an+qa_{n+1} = p\,a_n + q denkleminden çıkarınca q yok olur: an+1−α=p (an−α)a_{n+1} - \alpha = p\,(a_n - \alpha). Her adım an−αa_n - \alpha farkını p ile çarpar; dolayısıyla farklar geometrik dizi oluşturur ve an=α+pn(a0−α)a_n = \alpha + p^n (a_0 - \alpha). Sarı çubuklar bu farklardır. p=0.5p = 0.5 ve q=3q = 3 ile 0’dan başlayınca −6, −3, −1.5, … olurlar; bu yüzden an=6−6⋅0.5na_n = 6 - 6 \cdot 0.5^n: terimler 6’ya istenildiği kadar yaklaşır ama onu hiç bulmaz ve a20≈5.999994a_{20} \approx 5.999994. p=1p = 1 ve q≠0q \ne 0 olduğunda sabit nokta yoktur ve an=a0+nqa_n = a_0 + nq.

Dizi nereye gider?

Dizinin davranışı p’ye bağlıdır. ∣p∣<1|p| < 1 ise uzaklık küçülür ve dizi α’ya yaklaşır: p pozitifse tek taraftan, negatifse sırayla üstten ve alttan. ∣p∣>1|p| > 1 ise uzaklık büyür ve α dışındaki her başlangıç ondan uzaklaşır. p=−1p = -1 iken uzaklık aynı kalır ve terimler a0a_0 ile q−a0q - a_0 arasında değişir. Örümcek ağı bunun nedenini gösterir. ana_n değerinden dikey olarak doğruya gidip an+1a_{n+1} değerini bulun; sonra bunu yeni girdi yapmak için yatay olarak y=xy = x köşegenine gidin. Eksenler n değil, ana_n ve an+1a_{n+1} değerleridir: yol dizinin grafiği değil, hesabın kendisidir. α, doğrunun köşegeni kestiği yerdir. Eğiminin mutlak değeri köşegeninkinden küçük olan doğru yolu α’ya çeker; daha dik olanı dışarı iter.

Bir kredi de böyle işler. Aylık %1 faiz işleyen ve her ay 100 ödenen bakiye bn+1=1.01 bn−100b_{n+1} = 1.01\,b_n - 100 bağıntısını izler. Sabit noktası 10000’dir: 10000’in faizi tam olarak ödemeye eşittir. 9000’lik bakiye bir yılda yaklaşık 8873.17’ye iner; 11000’lik bakiye ise her ay aynı 100 ödense de yaklaşık 11126.83’e yükselir.

Dikkat edilecekler

  • Tek başına kural bir diziyi belirlemez: her ilk terim farklı bir dizi verir.
  • Her Fibonacci sayısı önceki iki sayıyı kullanır; dolayısıyla bu dizi iki başlangıç terimi gerektirir.
  • Kural doğrusal değilse birden fazla sabit nokta olabilir. Lojistik dönüşümde olduğu gibi bazıları terimleri çeker, bazıları iter.

Kontroller

  • İlk terimi sürükleyin: n = 0’daki mavi noktayı yukarı veya aşağı ya da ağın eksenindeki içi boş mavi başlangıcı eksen boyunca hareket ettirin. Sabit noktaya yaklaşınca ona tutunur. Tekerlek ve alan da aynı değeri ayarlar.
  • Döner düğmeler p ve q’yu ayarlar; alanları, ilk terimin alanı gibi 1/3 türü kesin değerleri kabul eder.
  • Klavyede Tab ile mavi noktalardan birine gidip ok tuşlarını kullanın; tam sayı adımları için Shift’i basılı tutun.

İlgili konular