Bu resimdeki harita izdüşümleri
Harita izdüşümü, bir noktanın enlemini ve boylamını düz haritada noktasına dönüştürür; hepsi bozulmaya yol açar. Gauss, bir yüzeyin eğriliğinin yüzey üzerinde ölçülen uzunluklarla belirlendiğini gösterdi: küreninki , düzleminki 0’dır. Dolayısıyla hiçbir harita, kürenin küçük bir parçasında bile bütün uzunlukları koruyamaz. Kürede çizilen yarıçaplı bir çemberin çevresi yalnızca olur; düzlemdeki çemberden kısadır. Bir noktanın yakınında çok küçük bir çember, yarı eksenleri olan elipse dönüşür. olan yerde harita açı korur, olan yerde eş alanlıdır. İkisinin bir bölgenin tamamında sağlanması , yani hiç bozulma olmaması demektir; bu yüzden hiçbir harita ikisini birden sağlayamaz.
Üç dikdörtgen harita, meridyenleri eşit aralıklı düşey doğrular olarak çizer: . enlemindeki paralel kürede ekvatorun katı uzunluktadır, ama haritada onunla aynı uzunluktadır; bu yüzden doğu–batı yönünde kat gerilir. Seçilebilen şey paralellerin aralığı, yani kuzey–güney gerilmesi olur. Mercator bunu eşitler, , ve açı korur; böylece kutuplarda sonsuza gider, alanlar kat büyür: 60°’de 4, 75°’de 14,9. Eş uzaklıklı silindirik harita , seçer; meridyen uzaklıkları doğru kalır. Lambert gerilmeyi tam dengeleyecek kadar sıkıştırır, , : bütün alanlar doğrudur, şekiller kutuplara doğru yassılaşır. Gall–Peters, aynı haritanın yatay boyutu ile bölünüp düşey boyutu ile çarpılmış hâlidir.
Sarı halkalar, kürede hepsi eşit olan 3,5° yarıçaplı çemberlerdir: Nicolas Auguste Tissot’nun (1859, 1881) adını taşıyan Tissot göstergesi. Her noktada ve en büyük ve en küçük gerilme; alan çarpanı, yani değişken dönüşümünün değeridir. 3,5°’lik çember sonsuz küçük değildir; görüntüsü yalnızca yaklaşık elipstir ve merkezinin görüntüsü tam ortaya düşmeyebilir. Mollweide de eş alanlıdır, ama meridyenleri yarım elipslere büker. Küreyi, yarı eksenleri ve olan bir elipse sığdırır ( için); alanı , küreninkiyle aynıdır. Şekiller en çok kutupların ve sağ-sol kenarların yakınında bozulur.
Bu sınır çizgisine göre kürede 2,19 milyon km² olan Grönland, Mercator’da alanının 16,5 katını kaplar: 36 milyon km². Afrika gerçekte 13,7 kat büyük olduğu hâlde haritada 34 milyon km² kaplar. Grönland’ın merkezi, alanların 11,9 kat büyüdüğü 73° K’dedir; daha fazla büyüdükleri 83° K’ye kadar uzanır. Mercator açıları koruduğu için hâlâ kullanılır: sabit pusula yönündeki rota haritada doğrudur; bu özellik onu 1569’dan itibaren denizcilerin haritası yaptı. Bu doğrular genellikle en kısa yollar değildir; açıları korumak da yalnızca küçük bölgelerin şeklini korur, bütün bir kıtanın değil.
Dikkat edilecekler
- Kopya, kara parçasının küre üzerinde katı biçimde döndürülmüş hâlidir: önce eksen çevresinde yeni boylama, sonra meridyen boyunca yeni enleme taşınır. Böylece merkezindeki kuzey kuzey olarak kalır; kürede boyutu hiç değişmez.
- Oranlar, ekranda çizilen haritanın boyutunu değil, her izdüşümün kendi ölçeğini, formüllerindeki yarıçaplı küreyi kullanır. Mercator’un kesildiği 85° ötesindeki bölüm dâhil, kopyanın tamamı sayılır.
- Dünya küre kabul edilir ve kıyılar basitleştirilmiştir (Natural Earth, 1:110 milyon); alanlar bu yüzden yaklaşıktır. Grönland’ın sınırı 2,19 milyon km² verir; yaygın değer 2,17 milyondur.
İlgili konular
- Stereographic projectionPlanlandı
- Radyan
- Çift katlı integral
Ek okumalar: Vikipedi: Map projection (İngilizce); Vikipedi: Tissot's indicatrix (İngilizce); John P. Snyder, Map Projections: A Working Manual (USGS Professional Paper 1395, 1987) (İngilizce).