Grönland’ı ekvatora sürükleyin · her düz harita bozar

Harita izdüşümü

Harita izdüşümü, enlem ve boylamla belirlenen her küre noktasını düz bir haritadaki noktaya gönderir. Hiçbir izdüşüm bütün uzaklıkları korumaz; bu yüzden her düz harita bozar. Mercator bütün açıları korur, alanları kutuplara doğru büyütür; eş alanlı haritalar bütün alanları korurken şekilleri sıkıştırır.

Bu resimdeki harita izdüşümleri

Harita izdüşümü, bir noktanın φ\varphi enlemini ve λ\lambda boylamını düz haritada (x,y)(x, y) noktasına dönüştürür; hepsi bozulmaya yol açar. Gauss, bir yüzeyin eğriliğinin yüzey üzerinde ölçülen uzunluklarla belirlendiğini gösterdi: küreninki 1/R21/R^2, düzleminki 0’dır. Dolayısıyla hiçbir harita, kürenin küçük bir parçasında bile bütün uzunlukları koruyamaz. Kürede çizilen rr yarıçaplı bir çemberin çevresi yalnızca 2πRsin⁡(r/R)2\pi R \sin(r/R) olur; düzlemdeki çemberden kısadır. Bir noktanın yakınında çok küçük bir çember, yarı eksenleri a≥ba \ge b olan elipse dönüşür. a=ba = b olan yerde harita açı korur, ab=1ab = 1 olan yerde eş alanlıdır. İkisinin bir bölgenin tamamında sağlanması a=b=1a = b = 1, yani hiç bozulma olmaması demektir; bu yüzden hiçbir harita ikisini birden sağlayamaz.

Üç dikdörtgen harita, meridyenleri eşit aralıklı düşey doğrular olarak çizer: x=λx = \lambda. φ\varphi enlemindeki paralel kürede ekvatorun cos⁡φ\cos\varphi katı uzunluktadır, ama haritada onunla aynı uzunluktadır; bu yüzden doğu–batı yönünde 1/cos⁡φ1/\cos\varphi kat gerilir. Seçilebilen şey paralellerin aralığı, yani kuzey–güney gerilmesi h=dy/dφh = dy/d\varphi olur. Mercator bunu eşitler, h=1/cos⁡φh = 1/\cos\varphi, ve açı korur; böylece y=ln⁡tan⁡(π/4+φ/2)y = \ln\tan(\pi/4 + \varphi/2) kutuplarda sonsuza gider, alanlar 1/cos⁡2φ1/\cos^2\varphi kat büyür: 60°’de 4, 75°’de 14,9. Eş uzaklıklı silindirik harita h=1h = 1, y=φy = \varphi seçer; meridyen uzaklıkları doğru kalır. Lambert gerilmeyi tam dengeleyecek kadar sıkıştırır, h=cos⁡φh = \cos\varphi, y=sin⁡φy = \sin\varphi: bütün alanlar doğrudur, şekiller kutuplara doğru yassılaşır. Gall–Peters, aynı haritanın yatay boyutu 2\sqrt2 ile bölünüp düşey boyutu 2\sqrt2 ile çarpılmış hâlidir.

Sarı halkalar, kürede hepsi eşit olan 3,5° yarıçaplı çemberlerdir: Nicolas Auguste Tissot’nun (1859, 1881) adını taşıyan Tissot göstergesi. Her noktada aa ve bb en büyük ve en küçük gerilme; abab alan çarpanı, yani değişken dönüşümünün ∣det⁡J∣|\det J| değeridir. 3,5°’lik çember sonsuz küçük değildir; görüntüsü yalnızca yaklaşık elipstir ve merkezinin görüntüsü tam ortaya düşmeyebilir. Mollweide de eş alanlıdır, ama meridyenleri yarım elipslere büker. Küreyi, yarı eksenleri 222\sqrt2 ve 2\sqrt2 olan bir elipse sığdırır (R=1R = 1 için); alanı 4π4\pi, küreninkiyle aynıdır. Şekiller en çok kutupların ve sağ-sol kenarların yakınında bozulur.

Bu sınır çizgisine göre kürede 2,19 milyon km² olan Grönland, Mercator’da alanının 16,5 katını kaplar: 36 milyon km². Afrika gerçekte 13,7 kat büyük olduğu hâlde haritada 34 milyon km² kaplar. Grönland’ın merkezi, alanların 11,9 kat büyüdüğü 73° K’dedir; daha fazla büyüdükleri 83° K’ye kadar uzanır. Mercator açıları koruduğu için hâlâ kullanılır: sabit pusula yönündeki rota haritada doğrudur; bu özellik onu 1569’dan itibaren denizcilerin haritası yaptı. Bu doğrular genellikle en kısa yollar değildir; açıları korumak da yalnızca küçük bölgelerin şeklini korur, bütün bir kıtanın değil.

Dikkat edilecekler

  • Kopya, kara parçasının küre üzerinde katı biçimde döndürülmüş hâlidir: önce eksen çevresinde yeni boylama, sonra meridyen boyunca yeni enleme taşınır. Böylece merkezindeki kuzey kuzey olarak kalır; kürede boyutu hiç değişmez.
  • Oranlar, ekranda çizilen haritanın boyutunu değil, her izdüşümün kendi ölçeğini, formüllerindeki RR yarıçaplı küreyi kullanır. Mercator’un kesildiği 85° ötesindeki bölüm dâhil, kopyanın tamamı sayılır.
  • Dünya küre kabul edilir ve kıyılar basitleştirilmiştir (Natural Earth, 1:110 milyon); alanlar bu yüzden yaklaşıktır. Grönland’ın sınırı 2,19 milyon km² verir; yaygın değer 2,17 milyondur.

İlgili konular